Wykluczenie cyfrowe nie dotyczy jednej, łatwej do wskazania grupy. Może doświadczyć go senior, osoba bezrobotna, mieszkaniec małej miejscowości, człowiek z niepełnosprawnością, ale również młoda osoba, która potrafi korzystać z mediów społecznościowych, lecz nie posiada umiejętności potrzebnych w edukacji lub pracy.
Nie istnieje jeden model osoby wykluczonej cyfrowo. Istnieją natomiast czynniki zwiększające prawdopodobieństwo wystąpienia tego problemu.
Seniorzy
Osoby starsze są jedną z grup najczęściej kojarzonych z wykluczeniem cyfrowym. Część seniorów zaczęła korzystać z komputerów i internetu dopiero w dorosłym życiu. Nie miała możliwości naturalnego poznawania nowych technologii w szkole lub pracy.
Przeszkodami mogą być:
- obawa przed uszkodzeniem urządzenia,
- niezrozumiałe komunikaty,
- trudność z zapamiętywaniem kolejnych kroków,
- pogorszenie wzroku, słuchu lub sprawności dłoni,
- lęk przed utratą pieniędzy,
- brak cierpliwego wsparcia,
- zbyt szybko prowadzone szkolenia.
Raport PARP opublikowany w 2026 roku potwierdza bardzo duże różnice pomiędzy poziomem kompetencji młodszych i starszych użytkowników. Pokazuje również wpływ wykształcenia i miejsca zamieszkania.
Seniorzy potrzebują zajęć prowadzonych spokojnie, bez oceniania i bez technicznego żargonu. Szczególnie ważne są ćwiczenia związane ze zdrowiem, komunikacją, bankowością i bezpieczeństwem.
Mieszkańcy wsi i małych miejscowości
Miejsce zamieszkania nadal wpływa na możliwość rozwijania kompetencji. Problemem może być słabsza infrastruktura, ale także mniejsza dostępność:
- bezpłatnych kursów,
- serwisów komputerowych,
- punktów pomocy,
- bibliotek z odpowiednim wyposażeniem,
- doradców cyfrowych,
- transportu umożliwiającego dotarcie na zajęcia.
Nawet tam, gdzie internet działa prawidłowo, może brakować miejsca, w którym początkujący użytkownik otrzyma pomoc. Dlatego ważną rolę mogą odgrywać biblioteki, szkoły, domy kultury, organizacje społeczne oraz mobilne punkty szkoleniowe.
Osoby znajdujące się w trudnej sytuacji finansowej
Kosztem nie jest jedynie abonament internetowy. Trzeba również kupić i utrzymywać urządzenie, naprawiać je oraz wymieniać, kiedy przestanie obsługiwać aktualne oprogramowanie.
Stary komputer lub telefon może:
- działać bardzo wolno,
- nie otrzymywać aktualizacji bezpieczeństwa,
- nie obsługiwać potrzebnych aplikacji,
- mieć zbyt małą pamięć,
- utrudniać udział w spotkaniach i szkoleniach online.
Ubóstwo cyfrowe wpływa szczególnie na dzieci i młodzież. Brak własnego urządzenia lub spokojnego miejsca do pracy może utrudniać naukę, mimo że formalnie rodzina posiada dostęp do internetu.
Osoby z niepełnosprawnościami
W przypadku osób z niepełnosprawnościami problem często nie wynika z braku kompetencji, lecz z niewłaściwego zaprojektowania technologii.
Barierami mogą być:
- strony nieobsługiwane przez czytniki ekranu,
- brak opisów alternatywnych grafik,
- niewystarczający kontrast,
- zbyt małe elementy interfejsu,
- materiały wideo bez napisów,
- formularze, których nie można obsłużyć klawiaturą,
- krótkie limity czasu na wykonanie czynności,
- skomplikowany i niezrozumiały język.
Dostępność cyfrowa nie jest dodatkowym udogodnieniem. Jest warunkiem równego dostępu do informacji i usług.
Osoby o niższym poziomie wykształcenia
Kompetencje cyfrowe wiążą się z umiejętnością czytania instrukcji, rozumienia komunikatów, oceniania źródeł i rozwiązywania problemów. Osoby, które wcześniej miały ograniczony dostęp do edukacji, mogą potrzebować bardziej kompleksowej pomocy.
Nie oznacza to braku zdolności do nauki. Oznacza jedynie, że sposób szkolenia powinien być dopasowany do uczestnika. Instrukcja pełna specjalistycznych określeń może zniechęcić, podczas gdy prosty pokaz i samodzielne ćwiczenie prowadzą do szybkich postępów.
Osoby bezrobotne i bierne zawodowo
Coraz więcej ofert pracy, formularzy rekrutacyjnych i kursów znajduje się w internecie. Brak umiejętności przygotowania CV, wysłania wiadomości z załącznikiem lub udziału w rozmowie wideo może ograniczać szanse zawodowe.
W efekcie powstaje błędne koło: brak pracy ogranicza możliwość zakupu sprzętu i szkoleń, natomiast brak kompetencji utrudnia znalezienie zatrudnienia.
Osoby samotne
Samotność może pogłębiać wykluczenie cyfrowe. Osoba mieszkająca sama nie ma kogo poprosić o wyjaśnienie komunikatu, skonfigurowanie urządzenia lub pomoc po aktualizacji programu.
Z drugiej strony technologia może ograniczać samotność, ułatwiając kontakt z rodziną, udział w wydarzeniach i rozwijanie zainteresowań. Warunkiem jest jednak zdobycie podstawowych umiejętności oraz zaufania do własnych możliwości.
Młodzi ludzie również mogą mieć braki
Określenie „cyfrowi tubylcy” może prowadzić do błędnego przekonania, że każda młoda osoba automatycznie posiada wysokie kompetencje cyfrowe.
Sprawne używanie smartfona nie oznacza jeszcze umiejętności:
- przygotowania poprawnego dokumentu,
- wyszukania rzetelnych źródeł,
- ochrony prywatności,
- rozpoznania dezinformacji,
- używania arkusza kalkulacyjnego,
- odpowiedzialnego korzystania ze sztucznej inteligencji.
Eurostat wskazuje, że młodsi użytkownicy uzyskują lepsze wyniki niż osoby starsze, ale także wśród nich pozostaje grupa nieposiadająca pełnych podstawowych kompetencji.
Czynniki mogą się nakładać
Największe ryzyko występuje wtedy, gdy kilka barier pojawia się jednocześnie. Starsza osoba mieszkająca samotnie na wsi, mająca niskie dochody i problemy ze wzrokiem będzie potrzebowała innego rodzaju pomocy niż młody bezrobotny mieszkaniec miasta.
Dlatego skutecznego programu wsparcia nie można opierać na jednym szkoleniu przygotowanym jednakowo dla wszystkich.
Potrzebujemy działań, które uwzględniają wiek, stan zdrowia, wykształcenie, sytuację ekonomiczną, miejsce zamieszkania oraz cel, jaki uczestnik chce osiągnąć.
